(Δεν υπάρχει τέτοιο ρητό)
Στα social media, γιατροί και κλινικές δημοσιεύουν καθημερινά ιατρικό περιεχόμενο στα social media: παρουσιάζουν φωτογραφίες από ιατρικές πράξεις, προβάλλουν εικόνες από ενδοσκοπικές κάμερες και εξηγούν νέες τεχνολογίες ή παθήσεις και θεραπείες μέσα από σύντομα κείμενα. Συχνά, συνοδεύουν το ιατρικό περιεχόμενο στα social media με εντυπωσιακές εικόνες, προσθέτουν υποσχέσεις, hashtags και ενθαρρυντικές φράσεις, με στόχο να δημιουργήσουν θετική εντύπωση και να προσελκύσουν ενδιαφέρον για υπηρεσίες υγείας. Ωστόσο, ο αναγνώστης χρειάζεται βασικά κριτήρια για να αξιολογεί το ιατρικό περιεχόμενο στα social media. Δύο βασικοί πυλώνες αξιολόγησης βοηθούν.
Είναι ακριβής η ιατρική πληροφορία που προβάλλουν;
Για αρχή, δεν περιμένουμε από τον αναγνώστη ή τον πιθανό ασθενή να κάνει συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, ώστε να ελέγξει αν μια ανάρτηση βασίζει το περιεχόμενό της σε επιστημονική τεκμηρίωση. Ωστόσο, μπορούμε να ελέγξουμε ορισμένα πρακτικά σημεία.
Ένα πρώτο στοιχείο είναι ποιος γράφει ή υπογράφει την πληροφορία. Όταν ένα post είναι από οργανωμένο ενημερωτικό website, από επιστημονική εταιρεία ή από φορέα με σαφή ταυτότητα, ο αναγνώστης ελέγχει πιο εύκολα την προέλευσή του. Ιδανικά, θα πρέπει να υπάρχει αναφορά στον συγγραφέα, στο βιογραφικό του ή, έστω, στην επιστημονική του ιδιότητα και εμπειρία. Η ύπαρξη τέτοιων στοιχείων δεν αποδεικνύει από μόνη της την εγκυρότητα του περιεχομένου, αυξάνει όμως τη διαφάνεια και επιτρέπει στον αναγνώστη να εκτιμήσει καλύτερα την αξιοπιστία της πληροφορίας.
Ένα δεύτερο στοιχείο είναι αν η ανάρτηση παραπέμπει, έστω συνοπτικά, σε κάποια αναγνωρίσιμη πηγή. Αυτό μπορεί να είναι μια επιστημονική μελέτη, μια κατευθυντήρια οδηγία, η ιστοσελίδα μιας επιστημονικής εταιρείας ή ακόμη και οι επίσημες κατασκευαστικές οδηγίες μιας τεχνολογίας ή ενός ιατροτεχνολογικού προϊόντος, όταν η ανάρτηση αφορά εξοπλισμό ή μέθοδο. Όταν οι επαγγελματίες υγείας προβάλλουν τα πλεονεκτήματα μιας τεχνικής έναντι μιας άλλης, χρειάζεται να τα τεκμηριώνουν με μια στοιχειώδη αναφορά, όπως μια μελέτη, και να μην τα παρουσιάζουν ως αυτονόητο συμπέρασμα επειδή η τεχνική θεωρείται «μοντέρνα» ή «επαναστατική».
Τέλος, ο ασθενής χρειάζεται να γνωρίζει τις επίσημες ενημερωτικές πηγές και να διασταυρώνει εκεί την πληροφορία που συναντά στα social media. Στην ουρολογία, για παράδειγμα, υπάρχει το Γραφείο Ασθενών της Ελληνικής Ουρολογικής Εταιρείας, μια ιστοσελίδα ενημέρωσης του κοινού που περιλαμβάνει πληροφορίες για ουρολογικές παθήσεις, διαγνωστικές εξετάσεις και θεραπευτικές επιλογές. Οι ενδιαφερόμενοι επισκέπτονται απευθείας την ιστοσελίδα https://www.hua-patients.gr/ και βρίσκουν οργανωμένο ενημερωτικό υλικό και διασταυρώνουν πληροφορίες από αναρτήσεις στα social media.
Πώς επικοινωνούν το περιεχόμενο;
Εξίσου σημαντική με την ακρίβεια της πληροφορίας είναι και ο τρόπος με τον οποίο οι επαγγελματίες την επικοινωνούν. Στα social media, η μορφή της παρουσίασης μπορεί εύκολα να επηρεάσει την κρίση του αναγνώστη. Η δραματοποίηση, οι έντονες εικόνες ή οι φορτισμένες διατυπώσεις μπορούν να εντείνουν υπερβολικά την ανησυχία γύρω από ένα θέμα υγείας. Έτσι, δημιουργούν φόβους ή άγχη που δεν βοηθούν πάντα στη νηφάλια κατανόηση της πληροφορίας.
Για τον λόγο αυτό, είναι χρήσιμο να εξετάζουμε αν το περιεχόμενο διατηρεί ισορροπία και ενημερωτικό χαρακτήρα ή αν επιδιώκει κυρίως να προκαλέσει εντύπωση ή συναισθηματική αντίδραση.
Περιεχόμενο που ενημερώνει για μια πάθηση, μια εξέταση ή μια τεχνολογία έχει διαφορετικό ρόλο από περιεχόμενο που, έμμεσα ή άμεσα, οδηγεί τον αναγνώστη προς μια συγκεκριμένη ιατρική επιλογή.
Ένα βασικό κριτήριο είναι επίσης η αναλογικότητα της επικοινωνίας. Η πληροφορία χρειάζεται να παρουσιάζεται με απλή και κατανοητή ορολογία, προσαρμοσμένη στο κοινό στο οποίο απευθύνεται. Αυτό επιτρέπει στον ασθενή να κατανοήσει το θέμα χωρίς να υπάρχουν λανθασμένες εντυπώσεις ή υπερβολικές προσδοκίες.
Στην ίδια λογική είναι και η προσοχή στη χρήση εικόνων. Η προβολή πραγματικών ιατρικών εικόνων από επεμβάσεις, χειρουργικά πεδία ή ενδοσκοπικές κάμερες, αποτελεί συχνά μια γκρίζα ζώνη επικοινωνίας. Χωρίς επαρκή επεξήγηση για το τι ακριβώς βλέπει κάποιος. Ο αναγνώστης μπορεί να εντυπωσιαστεί ή να ανησυχήσει χωρίς να διαθέτει το απαραίτητο πλαίσιο για να κατανοήσει την εικόνα.
Οι αρχές αυτές δεν αποτελούν μόνο μια γενική σύσταση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει διατυπώσει βασικές αρχές για την επικοινωνία σε θέματα υγείας. Σύμφωνα με τις οποίες, η πληροφορία πρέπει να είναι προσβάσιμη, κατανοητή, αξιόπιστη, σχετική με το κοινό και έγκαιρη. Με αυτόν τον τρόπο, μπορεί να υποστηρίζει τεκμηριωμένες αποφάσεις για την υγεία. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να διαβάσουν περισσότερα για τις αρχές αυτές στην επίσημη σελίδα του WHO: https://www.who.int/about/communications/principles (World Health Organization).
Γιατί έχει σημασία η κριτική ανάγνωση;
Τα social media έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορεί η ιατρική πληροφορία. Ένα post μπορεί να φτάσει σε χιλιάδες ανθρώπους μέσα σε λίγα λεπτά. Συχνά μέσα από σύντομα μηνύματα, έντονες διατυπώσεις και γρήγορα οπτικά ερεθίσματα. Μια ανακριβής ή χαλαρά διατυπωμένη πληροφορία μπορεί να επηρεάσει την κρίση τους. Να τους οδηγήσει σε βιαστικά συμπεράσματα, σε αδικαιολόγητο φόβο ή αντίστροφα, σε αίσθηση ψευδούς ασφάλειας. Μπορεί επίσης να τους ωθήσει σε αποφάσεις από μη εξατομικευμένη ιατρική εκτίμηση, αλλά σε μια εντύπωση που έγινε από ένα post. Εκεί ακριβώς είναι ο κίνδυνος. Η παραπληροφόρηση στην υγεία δεν παραμένει μόνο στο επίπεδο της διαμόρφωσης γνώμης. Μπορεί να εκθέσει τον ασθενή σε βλαβερές αποφάσεις και σε σοβαρές συνέπειες.
Η κριτική ανάγνωση, λοιπόν, δεν είναι μια υπερβολικά καχύποπτη στάση ούτε μια θεωρητική άσκηση. Είναι ένας πρακτικός μηχανισμός προστασίας. Βοηθά τον αναγνώστη να σταματήσει για λίγο, πριν αποδεχτεί μια πληροφορία ως έγκυρη, να εξετάσει από πού προέρχεται, πώς παρουσιάζεται και τι ακριβώς ισχυρίζεται. Σε ένα περιβάλλον όπου η ιατρική πληροφορία κυκλοφορεί γρήγορα και συχνά χωρίς επαρκές πλαίσιο, αυτή η μικρή παύση σκέψης ίσως είναι πιο σημαντική από ποτέ.