(Δεν υπάρχει τέτοιο ρητό)
Στα social media εμφανίζονται καθημερινά αναρτήσεις από γιατρούς ή κλινικές: φωτογραφίες από ιατρικές πράξεις, εικόνες από ενδοσκοπικές κάμερες, περιγραφές νέων τεχνολογιών ή σύντομα κείμενα για παθήσεις και θεραπείες. Καμιά φορά, οι αναρτήσεις αυτές συνοδεύονται από εντυπωσιακές εικόνες, υποσχέσεις, hashtags και ενθαρρυντικές φράσεις, με στόχο τη δημιουργία θετικής εντύπωσης και την προσέλκυση ενδιαφέροντος για υπηρεσίες υγείας. Ωστόσο, είναι χρήσιμο ο αναγνώστης να διαθέτει ορισμένα βασικά κριτήρια, ώστε να μπορεί να αξιολογεί το ιατρικό περιεχόμενο που βλέπει. Δύο βασικοί πυλώνες αξιολόγησης μπορούν να βοηθήσουν.
Είναι ιατρικά ακριβής η πληροφορία που προβάλλεται;
Για αρχή, δεν περιμένουμε από τον αναγνώστη ή τον πιθανό ασθενή να προχωρήσει σε συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, προκειμένου να ελέγξει αν μια ανάρτηση είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη. Υπάρχουν, όμως, ορισμένα πρακτικά σημεία που μπορούν να ελεγχθούν.
Ένα πρώτο στοιχείο είναι ποιος γράφει ή υπογράφει την πληροφορία. Όταν ένα post προέρχεται από οργανωμένο ενημερωτικό website, από επιστημονική εταιρεία ή από φορέα με σαφή ταυτότητα, ο αναγνώστης έχει περισσότερες δυνατότητες να ελέγξει την προέλευσή του. Ιδανικά, θα πρέπει να υπάρχει αναφορά στον συγγραφέα, στο βιογραφικό του ή, έστω, στην επιστημονική του ιδιότητα και εμπειρία. Η ύπαρξη τέτοιων στοιχείων δεν αποδεικνύει από μόνη της την εγκυρότητα του περιεχομένου, αυξάνει όμως τη διαφάνεια και επιτρέπει στον αναγνώστη να εκτιμήσει καλύτερα την αξιοπιστία της πληροφορίας.
Ένα δεύτερο στοιχείο είναι αν η ανάρτηση παραπέμπει, έστω συνοπτικά, σε κάποια αναγνωρίσιμη πηγή. Αυτό μπορεί να είναι μια επιστημονική μελέτη, μια κατευθυντήρια οδηγία, η ιστοσελίδα μιας επιστημονικής εταιρείας ή ακόμη και οι επίσημες κατασκευαστικές οδηγίες μιας τεχνολογίας ή ενός ιατροτεχνολογικού προϊόντος, όταν η ανάρτηση αφορά εξοπλισμό ή μέθοδο. Όταν προβάλλονται πλεονεκτήματα μιας τεχνικής έναντι μιας άλλης, είναι χρήσιμο να υπάρχει κάποια στοιχειώδης αναφορά, για παράδειγμα σε μια μελέτη, και αυτά να μην παρουσιάζονται ως αυτονόητο συμπέρασμα επειδή αυτή είναι “μοντέρνα” ή “επαναστατική”.
Τέλος, είναι χρήσιμο ο ασθενής να γνωρίζει ότι υπάρχουν και επίσημες ενημερωτικές πηγές, στις οποίες μπορεί να γίνεται η διασταύρωση της πληροφορίας που συναντά κανείς στα social media. Στην ουρολογία, για παράδειγμα, υπάρχει το Γραφείο Ασθενών της Ελληνικής Ουρολογικής Εταιρείας, μια ιστοσελίδα ενημέρωσης του κοινού που περιλαμβάνει πληροφορίες για ουρολογικές παθήσεις, διαγνωστικές εξετάσεις και θεραπευτικές επιλογές. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ανατρέξουν απευθείας στην ιστοσελίδα https://www.hua-patients.gr/ για να βρουν οργανωμένο ενημερωτικό υλικό και να διασταυρώσουν πληροφορίες που ενδεχομένως συναντούν σε αναρτήσεις στα social media.
Πώς επικοινωνείται το περιεχόμενο;
Εξίσου σημαντικός με την ακρίβεια της πληροφορίας είναι και ο τρόπος με τον οποίο αυτή επικοινωνείται. Στα social media, η μορφή της παρουσίασης μπορεί εύκολα να επηρεάσει την κρίση του αναγνώστη. Η δραματοποίηση, οι έντονες εικόνες ή οι φορτισμένες διατυπώσεις μπορεί να προκαλέσουν υπερβολική ευαισθητοποίηση γύρω από ένα θέμα υγείας, ενεργοποιώντας φόβους ή άγχη που δεν βοηθούν πάντα στη νηφάλια κατανόηση της πληροφορίας. Για τον λόγο αυτό, είναι χρήσιμο να αναρωτηθούμε αν το περιεχόμενο παρουσιάζεται με ισορροπία και ενημερωτικό χαρακτήρα ή αν επιχειρεί κυρίως να προκαλέσει εντύπωση ή συναισθηματική αντίδραση. Περιεχόμενο που ενημερώνει για μια πάθηση, μια εξέταση ή μια τεχνολογία έχει διαφορετικό ρόλο από περιεχόμενο που, έμμεσα ή άμεσα, οδηγεί τον αναγνώστη προς μια συγκεκριμένη ιατρική επιλογή.
Ένα βασικό κριτήριο είναι επίσης η αναλογικότητα της επικοινωνίας. Η πληροφορία χρειάζεται να παρουσιάζεται με απλή και κατανοητή ορολογία, προσαρμοσμένη στο κοινό στο οποίο απευθύνεται. Αυτό επιτρέπει στον ασθενή να κατανοήσει το θέμα χωρίς να δημιουργούνται λανθασμένες εντυπώσεις ή υπερβολικές προσδοκίες.
Στην ίδια λογική εντάσσεται και η προσοχή στη χρήση εικόνων. Η προβολή πραγματικών ιατρικών εικόνων —από επεμβάσεις, χειρουργικά πεδία ή ενδοσκοπικές κάμερες— χωρίς επαρκή επεξήγηση για το τι ακριβώς παρουσιάζεται, αποτελεί συχνά μια γκρίζα ζώνη επικοινωνίας. Ο αναγνώστης μπορεί να εντυπωσιαστεί ή να ανησυχήσει χωρίς να διαθέτει το απαραίτητο πλαίσιο για να κατανοήσει την εικόνα.
Οι αρχές αυτές δεν αποτελούν μόνο μια γενική σύσταση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει διατυπώσει βασικές αρχές για την επικοινωνία σε θέματα υγείας, σύμφωνα με τις οποίες η πληροφορία πρέπει να είναι προσβάσιμη, κατανοητή, αξιόπιστη, σχετική με το κοινό και έγκαιρη, ώστε να μπορεί να υποστηρίζει τεκμηριωμένες αποφάσεις για την υγεία. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να διαβάσουν περισσότερα για τις αρχές αυτές στην επίσημη σελίδα του WHO: https://www.who.int/about/communications/principles (World Health Organization).
Γιατί έχει σημασία η κριτική ανάγνωση;
Τα social media έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορεί η ιατρική πληροφορία. Ένα post μπορεί να φτάσει σε χιλιάδες ανθρώπους μέσα σε λίγα λεπτά, συχνά μέσα από σύντομα μηνύματα, έντονες διατυπώσεις και γρήγορα οπτικά ερεθίσματα. Μια ανακριβής ή χαλαρά διατυπωμένη πληροφορία μπορεί να επηρεάσει την κρίση τους, να τους οδηγήσει σε βιαστικά συμπεράσματα, σε αδικαιολόγητο φόβο ή, αντίστροφα, σε αίσθηση ψευδούς ασφάλειας. Μπορεί επίσης να τους ωθήσει σε αποφάσεις που δεν βασίζονται σε εξατομικευμένη ιατρική εκτίμηση, αλλά σε μια εντύπωση που δημιουργήθηκε από ένα post. Εκεί ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος: η παραπληροφόρηση στην υγεία δεν παραμένει μόνο στο επίπεδο της διαμόρφωσης γνώμης· μπορεί να εκθέσει τον ασθενή σε βλαβερές αποφάσεις και σε σοβαρές συνέπειες.
Η κριτική ανάγνωση, λοιπόν, δεν είναι μια υπερβολικά καχύποπτη στάση ούτε μια θεωρητική άσκηση. Είναι ένας πρακτικός μηχανισμός προστασίας. Βοηθά τον αναγνώστη να σταματήσει για λίγο, πριν αποδεχτεί μια πληροφορία ως έγκυρη, να εξετάσει από πού προέρχεται, πώς παρουσιάζεται και τι ακριβώς ισχυρίζεται. Σε ένα περιβάλλον όπου η ιατρική πληροφορία κυκλοφορεί γρήγορα και συχνά χωρίς επαρκές πλαίσιο, αυτή η μικρή παύση σκέψης ίσως είναι πιο σημαντική από ποτέ.